DNA testen bij honden: hoe je vrij, drager en lijder leest

Voor heel wat erfelijke aandoeningen bij honden bestaat een DNA test. De goedgekeurde fokprogramma's van Dierenwelzijn Vlaanderen (DWV) vermelden per ras welke DNA testen verplicht of aanbevolen zijn voor de ouderdieren, en welk fokadvies bij welke combinatie van resultaten hoort. Dit dossier legt uit hoe je die resultaten leest, met de woorden van DWV.

Wat een DNA test onderzoekt

Een DNA test onderzoekt of een hond een bepaalde variant van een gen draagt die een erfelijke aandoening veroorzaakt. Het fokprogramma vermeldt bij elke DNA test de onderzochte variant, bijvoorbeeld ABCB1: c.228_231del voor multidruggevoeligheid (MDR1). Een DNA test kan al vanaf de geboorte en moet maar één keer uitgevoerd worden.

In de fokprogramma's erven de meeste aandoeningen met een DNA test autosomaal recessief. Voor enkele aandoeningen vermeldt het fokprogramma een andere overerving, zoals autosomaal dominant of autosomaal co dominant, met een eigen fokadvies.

Vrij, drager, lijder en ongetest

Bij autosomaal recessieve aandoeningen gebruiken de fokprogramma's deze resultaten:

Vrij: het dier heeft 2 normale genkopijen. Het zal geen symptomen ontwikkelen ten gevolge van de onderzochte variant en kan de variant niet doorgeven aan zijn nakomelingen.
Drager: het dier heeft 1 normale en 1 variante genkopij. Het zal geen symptomen ontwikkelen ten gevolge van de onderzochte variant, maar heeft 50% kans om de variant door te geven aan zijn nakomelingen.
Lijder: het dier heeft 2 variante genkopijen. Het zal symptomen ontwikkelen ten gevolge van de onderzochte variant en geeft de variant door aan al zijn nakomelingen.
Ongetest: er werd geen DNA test uitgevoerd.

Welk fokadvies hoort bij welke combinatie?

In de meeste fokprogramma's is het fokadvies voor een autosomaal recessieve aandoening zo:

Vrij met vrij: positief.
Vrij met drager: positief.
Vrij met lijder: positief.
Vrij met ongetest: positief.
Overige combinaties, zoals drager met drager of drager met ongetest, kennen een fokverbod.

Lijders van autosomaal recessieve aandoeningen mogen enkel ingezet worden indien het welzijn van het dier en de nakomelingen verzekerd is. Omdat een ongetest dier met een vrij dier gecombineerd mag worden, kan een fokker volgens DWV ook met een buitenlandse hond werken die voor die aandoening niet getest is.

Waarom dragers niet uitgesloten worden

De fokprogramma's willen erfelijke aandoeningen terugdringen en tegelijk de genetische diversiteit behouden of vergroten. Een drager krijgt met een vrije partner een positief fokadvies. Omdat een vrij dier de variant niet kan doorgeven, worden uit die combinatie geen lijders geboren, en blijft de drager toch beschikbaar voor de fok.

Vrij door afstamming

De fokprogramma's omschrijven het zo: wanneer beide ouders van een fokdier aan de hand van DNA vrij getest zijn voor een aangetast of afwijkend allel en via ouderschapsverificatie is aangetoond dat ze de ouders zijn, hoeft het fokdier niet opnieuw te worden getest. Er mag dan van uitgegaan worden dat het fokdier eveneens vrij is.

Wat een DNA test niet zegt

Een resultaat geldt alleen voor de onderzochte variant. Een hond die vrij is voor één vorm van progressieve retina atrofie (PRA), kan voor een andere vorm nog drager of lijder zijn.
Voor aandoeningen zoals heupdysplasie (HD) en elleboogdysplasie (ED) gebruiken de fokprogramma's geen DNA test maar een röntgenopname (RX). Voor andere aandoeningen is het prestatieonderzoek een oogonderzoek, een auscultatie of een echocardiografie.
Volgens DWV bestaan er aandoeningen die door meerdere factoren bepaald worden en waarvoor nog geen onderbouwde screeningsmethode bestaat. Die worden verder onderzocht in het project Breeding Healthy Pets.

Staal, dierenarts en laboratorium

Een staal voor een DNA test kan genomen worden met een mondswab of via een bloedafname. DWV adviseert ten zeerste om het staal te laten afnemen door een dierenarts, om de betrouwbaarheid van de resultaten te garanderen. De fokker kiest zelf de dierenarts en het laboratorium. De erkende stamboekvereniging registreert de resultaten en controleert de gegevens voor ze een stamboom aflevert.

Ouderschapscontrole

Naast de DNA testen voor aandoeningen is er de ouderschapscontrole: een DNA test die bepaalt of een pup een nakomeling is van een combinatie van vader en moeder. De ouders en (een deel van) de nakomelingen ondergaan die controle. Bij een STR profiel worden alle pups getest, bij een SNP profiel hangt het aantal geteste pups af van de nestgrootte.

Voor kopers: wat vraag je aan de fokker?

Welke DNA testen zijn volgens het fokprogramma verplicht of aanbevolen voor dit ras, en wat zijn de resultaten van beide ouderdieren?
Wat is het fokadvies voor deze combinatie?
Zijn de andere verplichte prestatieonderzoeken, bijvoorbeeld heupen, ellebogen, ogen of hart, ook gebeurd?
Krijgt de pup een Vlaamse stamboom van een erkende stamboekvereniging?

Welke prestatieonderzoeken voor een ras gelden, zie je op het rasprofiel. Meer over de resultaten lees je bij DNA test (erfelijke aandoeningen).

In het kort

Een DNA test onderzoekt één variant; het fokprogramma vermeldt welke.
Bij autosomaal recessieve aandoeningen is het fokadvies in de meeste fokprogramma's positief zodra één ouderdier vrij is.
Drager met drager kent een fokverbod.
Een drager kan in de fok blijven met een vrije partner.
Laat het staal bij voorkeur afnemen door een dierenarts.