Stambomen lezen en de inteeltcoëfficiënt begrijpen

Een stamboom is meer dan een mooi papier bij een rashond. Hij toont de afstamming van de hond over meerdere generaties en helpt zo om gezondheid en genetische variatie te bewaken. In Vlaanderen is de stamboom sinds het Fokkerijbesluit bovendien een kwaliteitslabel. In dit dossier lees je wat een stamboom wettelijk is, hoe je hem leest, wat hij wel en niet garandeert, en hoe de inteeltcoëfficiënt werkt.

Wat is een stamboom?

In Vlaanderen is de Vlaamse stamboom de enige wettelijk geldende stamboom. Voor honden die in Vlaanderen geboren zijn, kan hij enkel uitgereikt worden door een erkende stamboekvereniging. Dat kan alleen als het goedgekeurde fokprogramma van het ras gevolgd is en de afstamming gecontroleerd is met een ouderschapscontrole via een DNA test. Het document dat de Koninklijke Maatschappij Sint-Hubertus (KMSH) uitreikt via het stamboek LOSH, is een afstammingsbewijs: het registreert de afstamming, maar mag in Vlaanderen niet de titel stamboom voeren.

Op een stamboom staan onder meer de naam en het chipnummer van de hond, zijn geboortedatum, geslacht en ras, de fokker, en de ouders en verdere voorouders. Soms staan ook titels en gezondheidsuitslagen van de voorouders vermeld.

Hoe lees je een stamboom?

De stamboom leest van links naar rechts. Links staat de hond zelf, daarnaast zijn ouders: meestal de vader bovenaan en de moeder onderaan. Elke kolom verder naar rechts is een generatie ouder. Bij de vader staan zijn ouders, bij de moeder de hare, enzovoort.

Let vooral op namen die meerdere keren voorkomen. Als dezelfde hond zowel aan de kant van de vader als aan de kant van de moeder verschijnt, zijn de ouders verwant. Hoe dichter bij de pup die gedeelde voorouder staat, en hoe vaker hij voorkomt, hoe hoger de inteelt.

Wat een stamboom wel en niet garandeert

Een Vlaamse stamboom bevestigt de afstamming, gecontroleerd met DNA, en toont dat de pup gefokt is volgens het goedgekeurde fokprogramma van het ras, met de verplichte prestatieonderzoeken bij de ouderdieren. Een fokprogramma verkleint de kans op erfelijke aandoeningen, maar biedt geen 100% gezondheidsgarantie. Een stamboom zegt ook niets over het karakter of de socialisatie van een pup. Kijk daarom ook naar de resultaten van de ouderdieren, hun karakter en de manier waarop de fokker werkt.

Een hond die als 'raszuiver maar zonder stamboom' wordt aangeboden, kan niet aantonen dat hij van dat ras afstamt, en de gezondheid en verwantschap van de ouders zijn niet na te gaan. Vraag in dat geval extra kritisch naar de ouderdieren en hun prestatieonderzoeken.

Stambomen in Vlaanderen sinds 1 juli 2025

Sinds 1 juli 2025 geldt in Vlaanderen het Fokkerijbesluit. Een pup die in Vlaanderen geboren is, mag enkel nog met stamboom verkocht worden als die stamboom is uitgereikt door een erkende stamboekvereniging. Bepalend is de datum van verkoop op het verkoopcontract. Wat je verder moet weten:

Een fokker is niet verplicht om een stamboom mee te geven. Een pup die in Vlaanderen geboren is, mag wel niet verkocht worden met een stamboom uit het buitenland of uit een ander gewest.
Een hond die in het buitenland geboren is, mag in Vlaanderen verkocht worden met zijn buitenlandse stamboom, als duidelijk vermeld wordt dat het om een buitenlandse stamboom gaat.
De inteeltcoëfficiënt (COI) van een nakomeling mag maximum 1% hoger zijn dan de gemiddelde COI van beide ouders, berekend op minimum 3 generaties. Daarop bestaan geen uitzonderingen.
Bestaat er voor een ras (nog) geen goedgekeurd fokprogramma, dan kan een afstammingscertificaat uitgereikt worden. Dat is geen stamboom: het dient enkel om de bekende afstammingsgegevens te bewaren en moet er duidelijk anders uitzien dan een stamboom.
Welke prestatieonderzoeken de ouderdieren moeten ondergaan, staat per ras in het fokprogramma. Dierenwelzijn Vlaanderen publiceert alle goedgekeurde fokprogramma's.

Lees meer in onze rubriek Stamboom en registratie: het Fokkerijbesluit uitgelegd, een stamboom aanvragen van A tot Z en waar je als koper op let.

De inteeltcoëfficiënt

De inteeltcoëfficiënt, vaak afgekort als COI, geeft aan hoe groot de kans is dat een pup voor een bepaald gen twee identieke kopieën heeft die van dezelfde voorouder komen. Hoe hoger die kans, hoe groter het risico dat recessieve aandoeningen tot uiting komen. Een hoge inteelt wordt ook in verband gebracht met kleinere nesten, een zwakkere weerstand en een kortere levensduur.

Enkele voorbeelden, uitgaande van niet-verwante grootouders:

Vader x dochter of moeder x zoon: 25%.
Volle broer x volle zus: 25%.
Halfbroer x halfzus: 12,5%.
Volle neef x volle nicht: 6,25%.
Twee niet-verwante honden: 0% over de berekende generaties.

Hoeveel generaties tellen mee?

De uitkomst hangt sterk af van het aantal generaties waarover je rekent. Een COI over vijf generaties is bijna altijd lager dan over tien generaties, omdat oudere gemeenschappelijke voorouders dan niet meetellen. Vergelijk daarom alleen cijfers die over hetzelfde aantal generaties berekend zijn, en vraag bij een opgegeven COI altijd hoeveel generaties er meegeteld zijn.

Wat is een goede inteeltcoëfficiënt?

Het Fokkerijbesluit legt geen absolute maximumwaarde op. Het kijkt naar de stijging: de COI van een nakomeling mag maximum 1% hoger zijn dan de gemiddelde COI van beide ouders. Daarnaast is het rasgemiddelde een nuttig vergelijkingspunt, want dat verschilt sterk tussen rassen. Een fokker die de COI van zijn combinaties kent en kan uitleggen hoe hij die laag houdt, werkt bewust.

Lijnteelt

Bij lijnteelt worden honden gecombineerd die op meer afstand verwant zijn, bijvoorbeeld via een gemeenschappelijke grootvader, om bepaalde eigenschappen vast te leggen. Het is een mildere vorm van inteelt, maar niet zonder risico: ook ongewenste eigenschappen en ziektegenen worden vastgelegd. Herhaalde lijnteelt over meerdere generaties doet de inteelt geleidelijk stijgen. De fokprogramma's verbieden bovendien dat een teef gedekt wordt door haar grootvader, vader, broer, halfbroer, zoon of kleinzoon.

De populaire reu

Inteelt ontstaat niet alleen door verwante ouders te combineren. Als één succesvolle reu heel veel nesten verwekt, raken veel honden in een ras na enkele generaties met elkaar verwant. Daardoor stijgt de inteelt in het hele ras, ook als individuele fokkers niet bewust verwante honden combineren. Ook de fokprogramma's van Dierenwelzijn Vlaanderen vragen daarom om een reu niet te vaak te laten dekken, zodat schadelijke genetische varianten zich minder verspreiden.

Inteelt meten met DNA

Sommige laboratoria bieden testen aan die de genetische diversiteit van een hond rechtstreeks in zijn DNA meten. Zo'n test geeft een beeld van de werkelijke inteelt, ook van voorouders die niet meer op de stamboom staan. Het is een nuttige aanvulling op de berekening uit de stamboom, maar vervangt geen prestatieonderzoeken.

Voor kopers: wat vraag je?

Krijgt de pup een Vlaamse stamboom van een erkende stamboekvereniging? Is de hond in het buitenland geboren: staat duidelijk vermeld dat het om een buitenlandse stamboom gaat?
Komen er namen dubbel voor in de stamboom, en wat is de inteeltcoëfficiënt van het nest?
Over hoeveel generaties is die berekend, en hoe verhoudt hij zich tot het gemiddelde van de ouders?
Welke resultaten hebben de ouderdieren voor de verplichte prestatieonderzoeken uit het fokprogramma van het ras? Zie ook het dossier DNA-testen bij honden.

In het kort

In Vlaanderen is enkel de Vlaamse stamboom van een erkende stamboekvereniging een stamboom. Het document van de KMSH is een afstammingsbewijs.
Een Vlaamse stamboom bevestigt de afstamming en dat het fokprogramma gevolgd is, maar biedt geen 100% gezondheidsgarantie.
Namen die aan beide kanten voorkomen, wijzen op verwantschap tussen de ouders.
De COI van een nakomeling mag maximum 1% hoger zijn dan de gemiddelde COI van beide ouders.
Overmatig gebruik van één reu verhoogt de inteelt in het hele ras.